تیر 31, 1394 0:31 ق.ظ

مسئولیت کیفری در قوانین جزایی به چه معنایی است؟

حق و حقوق : الزام شخص به پاسخ گویی در برابر تعرض به دیگران، خواه به جهت حمایت از حقوق فردی صورت گیرد و خواه به منظور دفاع از جامعه، تحت عنوان «مسئولیت کیفری» یا «مسئولیت جزایی» مطرح می شود. به هر حال مسئولیت کیفری نوعی الزام شخصی به پاسخ گویی آثار و نتایج نامطلوب پدیده جزایی یا جرم است. در واقع مسئولیت کیفری پلی است میان جرم و مجرم. یعنی عملی که جرم تلقی می شود باید به نحوی به یک شخص منتسب شود، این شخص همان مجرم است.

به گزارش پایگاه خبری حق و حقوق نیوز، در فرهنگ لغات، مسئولیت به معنی پرسیده شده و خواسته شده آمده و غالباً به مفهوم «تکلیف و وظیفه و آنچه که انسان عهده دار و مسئول آن باشد» تعریف شده است. این معنی به تنهایی نمی تواند مفاهیم گوناگون مسئولیت را بیان نماید. برای درک مفهوم واقعی مسئولیت از جهات گوناگون، علاوه بر وجود تعهد و تکلیفی که از طرف مقام صلاحیت دار وضع و برقرار می شود، عوامل و شرایط دیگری را نیز باید در نظر گرفت که عبارتند از:

1- وجود وظیفه در انجام یا خودداری از انجام عملی: که خود این وظیفه ممکن است در اثر مقررات قانونی و یا روابط اجتماعی به وجود آمده باشد.

2- اطلاع و آگاهی از وجود وظیفه: زیرا مطلقاً نمی توان شخصی را که نسبت به وظیفه خود آگاهی ندارد مسئول شناخت. عدم اطلاع از وجود وظیفه ممکن است معلول نقص قوای عقلانی و عاطفی و یا نقص تربیت اجتماعی باشد و یا عملاً وجود وظیفه و محتوای آن به شخص موظف اطلاع داده نشده باشد.

3- توانایی در انجام وظیفه: عجز و ناتوانی فرد موظف در انجام وظیفه هم ممکن است به علت عوامل شخصی یا اجتماعی باشد.

تعریف مسئولیت کیفری:

به طور کلی باید گفت الزام شخص به پاسخ گویی در برابر تعرض به دیگران، خواه به جهت حمایت از حقوق فردی صورت گیرد و خواه به منظور دفاع از جامعه، تحت عنوان «مسئولیت کیفری» یا «مسئولیت جزایی» مطرح می شود. با این وجود، در هیچ یک از قوانین جزایی چه در گذشته و چه در حال حاضر، ماهیت حقوقی و تعریف مسئولیت کیفری به طور مشخص بیان نشده است. به هر حال مسئولیت کیفری نوعی الزام شخصی به پاسخ گویی آثار و نتایج نامطلوب پدیده جزایی یا جرم است. در واقع مسئولیت کیفری پلی است میان جرم و مجرم. یعنی عملی که جرم تلقی می شود باید به نحوی به یک شخص منتسب شود، این شخص همان مجرم است.

از دیدگاه حقوق کیفری، ارتکاب جرم یا هر نوع تخطی از قوانین و مقررات جزایی به تنهایی و به خودی خود موجب مسئولیت کیفری نیست، بلکه برای این که مرتکب جرم را از نظر اخلاقی و اجتماعی مسئول و قابل سرزنش و مجازات بدانیم لازم است که شرایطی با هم جمع شوند که عبارتند از:

اول: وقوع رفتار مجرمانه که از میل و اراده آگاهانه مرتکب آن نشأت گرفته باشد و نحوه پندار، کردار و جریان تصمیم گیری او را مشخص کند.

دوم: عمل مجرمانه ای که با اندیشه، قصد و میل مرتکب، به صورت عینی تحقق یافته است باید حاکی از قصد مجرمانه مرتکب یا ناشی از خبط و خطای او باشد.

سوم: برای این که مرتکب جرم را مسئول بشناسیم، علاوه بر اراده ارتکاب جرم و قصد مجرمانه، باید بین جرم انجام یافته و فاعل آن، قابلیت انتساب موجود باشد.

به طور کلی، هرکسی که با علم و اطلاع دست به ارتکاب جرم می زند، لزوماً مسئول شناخته نمی شود؛ بلکه علاوه بر تحقق اراده ارتکاب جرم و انجام جرم، باید دارای شرایط و خصوصیات فردی متعارفی باشد تا بتوان وقوع جرم را به او نسبت داد. در نتیجه، وقتی انسان از نظر کیفری مسئول شناخته می شود که مسبب و علت حادثه ای باشد؛ یعنی بتوان آن حادثه را به او نسبت داد و منسوب نمود. پس مسئولیت کیفری، محصول نسبت دادن و قابلیت انتساب است. مقصود از قابلیت انتساب آن است که بر مقامات قضایی معلوم گردد که فاعل جرم، از نظر رشد جسمی، عقلی و نیروی اراده و اختیار، دارای چنان شرایطی می باشد که می توان رابطه علیت بین جرم انجام یافته و مجرم برقرار کرد. در حقیقت مسئولیت کیفری از نتایج مستقیم انتساب جرم به مجرم احراز می شود و از این جهت به طور مختصر می توان گفت مسئولیت کیفری قابلیت انتساب و نسبت دادن و اسناد عمل مجرمانه است.

تفاوت مسئولیت کیفری و مسئولیت مدنی

بین مسئولیت کیفری و مسئولیت مدنی تفاوت هایی وجود دارند که بسیار مهم بوده و عبارتند از:

1- در مورد مسئولیت کیفری، بیشتر ضرر و زیان متوجه جامعه است. در صورتی که در مسئولیت مدنی، ضرر و زیان متوجه یک شخص خاص می باشد. در مسئولیت مدنی، چون عمل ارتکابی مخل نظم عمومی نیست، جامعه از خود دفاع نکرده و متضرر از جرم بایستی خسارت های وارده به خود را از مرتکب مطالبه کند. پس در اینجا مسئولیت در مقابل فرد است ولی در مسئولیت کیفری، مسئولیت متوجه جامعه می باشد.

2- هدف از مسئولیت کیفری مجازات مجرم است که به منظور دفاع از جامعه، پاسداری از نظم، جبران خسارت عمومی و اصلاح و تنبه سایر افراد به مورد اجرا گذاشته می شود ولی هدف از مسئولیت مدنی، جبران خسارت شخص زیان دیده است.

3- پاره ای از جرایم با این که مجازات های کم و بیش سنگینی دارند ولی چون برای دیگران ایجاد خسارت نمی کنند توام با مسئولیت مدنی نمی باشند. همچون ولگردی و تکدی گری. برعکس، هر جبران خسارتی که موجب مسئولیت مدنی است، لزوماً جرم نبوده و موجب مسئولیت کیفری نمی باشد مانند تصرف خارج از حد متعارف یک مالک در ملک خود که سبب ضرر و زیان همسایه اش شود.

4- از نظر حقوق جزا برای تحقق جرم، وجود قصد انجام جرم و یا تقصیر و اشتباه جزایی (بی احتیاطی، بی مبالاتی، عدم مهارت، عدم رعایت نظامات دولتی) از سوی مرتکب جرم، برای اثبات مسئولیت کیفری در کلیه جرایم اعم از عمدی و غیرعمدی الزامی است؛ در صورتی که از نظر حقوقی، احراز مسئولیت مدنی نیازی به اثبات قصد انجام جرم ندارد، بلکه خطاهایی که موجب مسئولیت مدنی می گردند. به طور معمول از بی احتیاطی یا بی مبالاتی یا عدم مهارت یا عدم رعایت نظامات دولتی سرچشمه می گیرند و یا این که در برخی موارد، قانون کسی را از نظر مدنی ملزم به جبران خسارت می کند بدون این که مرتکب تقصیر یا اشتباهی شده باشد.

5- احراز مسئولیت کیفری نیازمند بررسی عمیق شخصیت بزهکار است و عدالت ایجاب می کند که خصوصیات فردی و جنبه های خاص روانی مجرم در ارزیابی رفتار مجرمانه او برای تعیین نوع و میزان مجازات به دقت مورد توجه قرار گیرد تا اصل شخصی بودن مسئولیت کیفری کاملاً رعایت گردد. اما در مورد مسئولیت مدنی، از نظر رعایت مصالح اجتماعی کافی است که موضوع را با رفتار یک انسان متعارف مورد مقایسه قرار داد.

6- مراحل کشف جرم، تعقیب و تحقیق در مسایل کیفری، قبلاً به وسیله ضابطان دادگستری (ماموران نیروی انتظامی) و مقامات دادسرا پیگیری شده و با صدور کیفرخواست توسط دادستان، در دادگاه های کیفری عمومی اقامه می شود. اما رسیدگی به مسایل مدنی ابتدا در دادگاه حقوقی عمومی مطرح شده و نهادی به نام دادسرا در مسئولیت مدنی دخیل نمی باشد.

چه افرادی مسئولیت کیفری ندارند؟

از دیدگاه حقوقی افرادی که به سن بلوغ شرعی نرسیده باشند، مسئولیت کیفری ندارند. سن بلوغ شرعی در دختران 9 سال تمام قمری و در پسران 15 سال تمام قمری می باشد.

افرادی که مجنون یا دیوانه محسوب می شوند هم دارای مسئولیت کیفری نیستند.

همچنین هرکس در اثر اجبار یا اکراه فرد دیگری مرتکب جرم شود، دارای مسئولیت کیفری نیست. پس اگر فردی در اثر تهدید شدید فرد دیگری مرتکب سرقت شود، مسئولیتی درمقابل جرم ارتکابی ندارد.

گاهی اوقات اشتباه یا جهل مجرم هم ممکن است مسئولیت کیفری او را از بین ببرد. البته اشتباه یا جهل باید توسط مجرم اثبات شود.

بنابراین عوامل رافع مسئولیت کیفری عبارتند از: 1- کودکی، 2- دیوانگی، 3- اجبار و اکراه، 4- اشتباه یا جهل.

 

نظر خود را با ما در میان بگذارید