تیر 3, 1394 6:27 ق.ظ

بیشتر بدانیم …

حق و حقوق : اکثر داوطلبان آزمون های حقوقی بین مواد 5، 7 و 8 قانون مجازات اسلامی دچار اشتباه می شوند. برای روشن شدن مطلب مطالعه ی دو یادداشت زیر مفید خواهد بود.

یادداشت اول

لازم است بین قاعده احتساب و قاعده منع محاکمه و مجازات مجدد تفکیک قائل شد و آن­ها را باهم خلط ننمود. قاعده­ی احتساب که در اصل صلاحیت واقعی لازم­الرعایه است، به این معناست که مجازات اجرا شده در خارج از کشور باید در حکم دادگاه ایرانی لحاط و کسر شود نه اینکه اگر مجازات در خارج از کشور در مورد مرتکب اجرا شد، دیگر نتوان طبق قانون ایران او را محاکمه و مجازات نمود. پس اگر شخص در خارج از کشور محاکمه و تبرئه شده باشد نیز دادگاه ایرانی ملزم به رسیدگی و صدور حکم مقتضی است در حالی که در قاعده منع محاکمه و مجازات مجدد که در اصل صلاحیت شخصی مجری است، اگر شخص در خارج از کشور محاکمه و تبرئه شود یا در صورت محکومیت مجازات چه کلاً و چه جزئاً در مورد او اجرا شود، دادگاه ایرانی حق محاکمه و مجازات شخص را نخواهد داشت. قاعده احتساب در ماده 5 و قاعده منع محاکمه و مجازات مجدد در مواد 7 و 8 مد نظر مقنن قرار گرفته است. در کنار این دو اصطلاح، توجه به اصل مجرمیت متقابل نیز دارای اهمیت فراوان است. منظور از این اصل، آن است که برای امکان محاکمه شخص در ایران، لازم است که رفتار وی هم در قانون ایران و هم در قانون محل وقوع رفتار جرم باشد. تأکید می­شود که این اصل در ماده 7 (صلاحیت شخصی فاعلی) شرط نیست بلکه صرفاً در ماده 8 (صلاحیت شخصی مفعولی) جاری می­شود.

یادداشت دوم

در اصل صلاحیت سرزمینی اگر جرم به طور کامل یا قسمتی از آن در ایران واقع شود، طبق ماده 3 یا 4 عمل می ­شود (جنبه ­ی مثبت اصل صلاحیت سرزمینی) و اگر جرم در خارج از ایران واقع شود نمی­ توان طبق قانون ایران مرتکب را محاکمه و مجازات نمود (جنبه­ ی منفی اصل صلاحیت سرزمینی).

برای هریک از جنبه­ های مثبت و منفی اصل صلاحیت سرزمینی استثنائاتی وارد شد. در مورد جنبه­ ی منفی این اصل گفته شد که در سه مورد امکان محاکمه و مجازات مرتکب طبق قانون ایران به وجود می ­آید که به ترتیب عبارتند از: اصل صلاحیت واقعی، اصل صلاحیت شخصی (مثبت و منفی) و اصل صلاحیت جهانی.

در همه ­ی این سه مورد، جرم در خارج از ایران واقع می­ شود. در اصل صلاحیت واقعی دلیل صالح شدن قانون ایران برای محاکمه و مجازات مرتکب، نوع جرم ارتکابی است که علیه منافع اساسی و امنیت داخلی و خارجی ایران و سایر موارد حصری مقرر در پنج بند ماده 5 صورت می­ گیرد صرف­نظر از اینکه مرتکب شخص ایرانی باشد یا غیرایرانی. برعکس در مورد اصل صلاحیت شخصی آنچه اهمیت داشت، تابعیت بزهکار یا بزه ­دیده بود. یعنی اگر مرتکب یا بزه­ دیده تابعیت ایرانی داشته باشند، قانون ایران صلاحیت رسیدگی پیدا می­کند مشروط بر اینکه جرم ارتکابی از جرایم احصا شده در ماده 5 نباشد در غیر این­صورت باید طبق اصل صلاحیت واقعی عمل شود نه صلاحیت شخصی. پس در اصل صلاحیت سرزمینی، عنصر «سرزمین» دادگاه و قانون ایران را صالح به رسیدگی می­ نماید؛ در اصل صلاحیت واقعی عنصر «نوع جرم ارتکابی» که علیه منافع اساسی کشور بوده دادگاه و قانون ایران را صالح به رسیدگی می­ کند و در اصل صلاحیت شخصی عنصر «تابعیت» موضوع را در صلاحیت دادگاه و قانون ایران قرار می­دهد.

حال فرضی مطرح می­ شود که جرم ارتکابی نه در سرزمین ایران واقع شده که طبق اصل صلاحیت سرزمینی عمل شود، نه نوع جرم ارتکابی علیه منافع اساسی کشور ایران است که طبق اصل صلاحیت واقعی ایران صالح به رسیدگی شود و نه مرتکب یا بزه ­دیده شخصی ایرانی است که طبق اصل صلاحیت شخصی بتوان گفت که ایران صلاحیت رسیدگی دارد؛ بلکه در خارج از سرزمین ایران، جرمی توسط شخص غیرایرانی واقع می­گردد که منافع اساسی ایران را تهدید نمی­کند بلکه مرتکب به صرف حضور در ایران است که طبق قانون ایران تحت تعقیب، محاکمه و مجازات واقع می­گردد البته در اینجا هم مانند اصل صلاحیت واقعی نوع جرم ارتکابی از اهمیت برخوردار است با این تفاوت که در اصل صلاحیت واقعی، جرم ارتکابی علیه منافع اساسی ایران است ولی در این فرض، جرم ارتکابی منافع اساسی ایران را تهدید نمی­کند بلکه از آن دسته از جرایمی است که به موجب قانون خاص یا عهدنامهها و مقررات بینالمللی مرتکب در هر کشوری یافت شود در همان کشور محاکمه میشود که در این فرض هم در ایران یافت شده و طبق قانون ایران تعقیب می­گردد. پس دلیل محاکمه مرتکب در ایران، «حضور» است. بنابراین مشخصه ­ی اصول صلاحیتی اعم از اصلی (سرزمینی) و تکمیلی (واقعی، شخصی و جهانی) به ترتیب جدول زیر است:

اصل صلاحیتی

محل وقوع

مشخصه

اصل صلاحیت سرزمینی

سرزمین ایران

سرزمین

اصل صلاحیت واقعی

خارج از ایران

نوع جرم

اصل صلاحیت شخصی

خارج از ایران

تابعیت

اصل صلاحیت جهانی

خارج از ایران

حضور

 

 

نظر خود را با ما در میان بگذارید